Fransa, son iki yılda Batı Afrika ve Sahel’den çekilmek zorunda kaldığı büyük konuşlanmanın ardından, stratejik bölgeler olarak gördüğü hatlarda askeri ayak izini yeniden tanımlayan bir dizi adım attı. Paris’in çizdiği çerçeve, kalıcı ve görünür bir askeri üs modelinden uzaklaşıp eğitim, istihbarat ve ortak operasyonlara dayalı daha esnek bir düzene dayanıyor. Bu dönüşümün en sembolik halkası, 17 Temmuz 2025’te Senegal’deki Camp Geille ile Dakar Hava Üssünün Senegal güçlerine devredilmesi oldu; 65 yıllık varlığın resmen kapanması, Fransa’nın bölgedeki güvenlik mimarisinin merkezinde olma iddiasının gerilediğini açık biçimde gösterdi. Buna karşın Paris, jeopolitik rekabetin sertleştiği bir dönemde, belirli Coğrafi konumlarda etkisini koruyacak yeni bir konuşlanma dili kurmaya çalışıyor.
Bu yeni çizginin gerekçesi, Sahel’de silahlı grupların yayılmasının ve devlet kırılganlığının sürmesi kadar, Fransa karşıtı toplumsal tepkinin de büyümesi. Fransa Genelkurmay Başkanı Thierry Burkhard, Ocak 2024’te Senegal, Çad, Fildişi Sahili ve Gabon’daki üslerin başkentlerde veya büyüyen şehir dokusu içinde kalmasının “görünürlüğü yönetmeyi zorlaştırdığını” vurgulayarak daha “az yerleşik, daha az teşhir edilen” bir modele ihtiyaç duyulduğunu söylemişti. Aradan geçen süreçte Senegal ve Çad’daki geri çekilmeler, bu yaklaşımı sahada test edilen bir stratejiye dönüştürdü. Paris’in güvenlik ve savunma başlıklarında aradığı yeni denge, aynı zamanda NATO içi koordinasyonun ve Afrika’da artan çok aktörlü rekabetin baskısı altında şekilleniyor.
Senegal’den çekilme ve “daha az görünür” konuşlanma arayışı
Senegal’deki devir teslim, Fransa’nın Batı Afrika’daki kalıcı altyapısının tasfiyesinde dönüm noktası oldu. Cumhurbaşkanı Bassirou Diomaye Faye, Kasım 2024’te AFP’ye “egemenliğin yabancı askeri üslerle bağdaşmadığını” söylemiş, ardından yeni yıl mesajında 2025 içinde yabancı askerlerin çekilmesini sağlayacak bir politika taslağı hazırlanmasını istemişti. Bu siyasi hat, Dakar’daki üs devrini yalnızca bir idari işlem olmaktan çıkarıp, bölgesel düzenin yeniden yazıldığı bir işarete çevirdi.
Paris ise bu kapanışı, “geri çekilme”den ziyade kuvvet yapısının dönüşümü olarak konumlandırıyor. Büyük ve sabit kışlalar yerine eğitim misyonları, kısa süreli konuşlanmalar ve yerel güçlerle ortak faaliyetler öne çıkıyor. Bu yaklaşımın, hem Fransız personelin görünürlüğünü azaltarak hedef olma riskini düşürmesi hem de sahadaki etkisini diplomatik maliyet artırmadan sürdürmesi hedefleniyor. Ancak sahadaki algı, Fransa’nın “varlığı azaltırken nüfuzu sürdürme” formülüne yöneldiği yönünde; bu ikilem, yeni dönemin en kırılgan hattı olarak öne çıkıyor.
Bu tartışma, yalnızca Sahel’e özgü değil. Orta Doğu’da artan gerilim ve nükleer yaptırımlar ekseninde şekillenen güvenlik gündemleri, Avrupa başkentlerinde askeri planlamayı daha geniş bir çerçeveye taşıyor. Bu bağlamda bölgesel risklerin iç içe geçtiği dosyalara dair güncel arka plan için ABD İran nükleer yaptırımları başlığı, Avrupa güvenlik tartışmalarının nasıl çok cepheli hale geldiğini göstermesi bakımından izleniyor.
Fildişi Sahili ve Çad’da üslerin el değiştirmesi tartışması
Fildişi Sahili’nde, Devlet Başkanı Alassane Ouattara yeni yıl konuşmasında Fransız güçlerinin “koordineli ve düzenli” biçimde çekilmesi kararından söz etmiş ve Port-Bouët’teki 43. BIMA kampının Ocak 2025 itibarıyla Fildişi Sahili Silahlı Kuvvetleri’ne devredileceğini açıklamıştı. Bu açıklama, Fransa’nın uzun süre doğrudan komutası altında kalan, sömürge dönemine uzanan kökleri olan bir birliğin görünür simgesinin geri plana alınması anlamına geldi. Yine de 1961 tarihli savunma düzenlemelerinin akıbeti ve Fransa’nın hangi araçlarla sahada kalacağı sorusu, ülke siyasetinde tartışmayı canlı tuttu.
Aynı dönemde Çad’da hükümet, Kasım 2024 sonunda Fransız birliklerinin çekileceğini duyurdu ve Fransa ile askeri anlaşmanın feshedildiğini teyit etti. Buna rağmen karar, iç siyasetteki baskı ortamı ve N’Djamena’nın Paris’le tarihsel yakınlığı nedeniyle kuşkuyla karşılandı. Çad, Sahel hattında kritik bir Coğrafi konumda bulunuyor; bu yüzden çekilmenin nasıl uygulanacağı, sadece iki ülkeyi değil bölgesel güvenlik düzenini de etkiliyor.
Fildişi Sahili’nde ise 2025’teki başkanlık seçimi tartışmaları, Fransa’nın bölgedeki çıkarlarının ne kadar siyasal riskle iç içe geçtiğini gösterdi. Eski Cumhurbaşkanı Laurent Gbagbo’nun adaylık ilanı, 2011 krizine uzanan tarihi gerilimleri yeniden gündeme taşırken, Fransız karşıtı söylemin toplumda yaygınlaştığı bir zeminde “görünürlüğü azaltma” stratejisi daha da belirleyici hale geldi. Bu tablo, askeri yeniden yapılanmanın teknik değil, esasen siyasi bir mesele olduğunu hatırlatıyor.
Sahel sonrası rekabet, NATO dengeleri ve yeni güvenlik mimarisi
Fransa’nın Sahel’deki büyük operasyon döneminin simgesi olan Serval (2013) ve ardından gelen Barkhane, bir aşamada 5.000’den fazla Fransız askerinin bölgede konuşlandığı, G5 Sahel ortak gücüyle birlikte yürütülen bir çerçeveye dayanıyordu. Ancak 2022’den itibaren Mali, Burkina Faso ve Nijer’de darbelerle gelen yönetimler Fransız birliklerinin ülkeden ayrılmasını istedi ve üç ülke Sahel Devletleri İttifakı (AES) çatısı altında yakınlaştı. Bu kopuş, Paris’in “varsayılan güvenlik sağlayıcı” rolünü fiilen sona erdirdi.
Geri çekilmenin ardından oluşan boşlukta rekabet hızlandı. Rusya’nın Wagner sonrası dönemde “Afrika Kolordusu” adıyla anılan yapılanmasının Mali, Burkina Faso ve Nijer’de görünür biçimde faaliyet göstermesi; Türkiye’nin savunma iş birliklerini genişletmesi ve Çin’in altyapı-finansman hattındaki ağırlığı, kıtadaki jeopolitik dengeyi değiştirdi. Bu ortamda Fransa’nın hamleleri, yalnızca ikili ilişkiler üzerinden değil, Avrupa’nın ve NATO müttefiklerinin bölgeye bakışıyla da kesişiyor. Paris’in daha esnek ortaklık modelini savunması, bir yandan maliyetleri ve riskleri azaltmayı hedeflerken, diğer yandan “kim, hangi şartlarda güvenlik sağlayacak?” sorusunu daha görünür kılıyor.
Veriler de dönüşümün ölçeğini ortaya koyuyor: 2025 ortası itibarıyla Fransa’nın Afrika genelindeki asker sayısı, beş yıl önce 10.000 civarındayken 2.000’in altına düşmüş durumda; ağırlık eğitim faaliyetleri ve Cibuti’deki geleneksel varlıkta toplanıyor. Bu küçülme, “askeri varlık”ın niceliğinden çok niteliğinin tartışıldığı bir dönemi başlattı. Paris için asıl sınav, görünürlüğü azaltırken güvenilir ortak olma iddiasını sürdürebilmek; Sahel’deki deneyim, bu denklemin artık sahada değil, toplumların hafızasında da kurulduğunu gösteriyor.
